“كساني كه بر سر درس مي‌آيند هم متفاوت‌اند. بيشترشان طلبه‌اند و البته تعدادي پيرمرد و جوان غيرطلبه را نيز مي‌شود ديد. تعدادي هستند كه كلمه به كلمه سخنان استاد را مي‌نويسند و هيچ كلامي از آنان فوت نمي‌شود ولي عمده حاضرين، نكات اصلي را مي‌نويسند و خلاصه برداري مي‌كنند. تعداد زيادي هم البته هستند كه فقط گوش مي‌كنند! عده‌اي قرآن برمي‌دارند و عده‌اي لپ‌تاپ در مقابل‌شان باز است و نكات را مستقيما تايپ مي‌كنند. برخي هم از قرآن‌هاي گوشي‌ موبايل‌شان استفاده مي‌كنند. در ميان اين همه، طلبه‌اي كه قرآن با ترجمه چيني در دست داشت و طلبه‌اي ايراني كه همه صحبت‌هاي استاد را مي‌نوشت ولي هيچ نقطه‌اي بر واژه‌هايش نمي‌گذاشت بيشتر از بقيه برايم جلب توجه كرد! “

آنچه خواندید قسمتی از گزارش وبلاگ آرمان خواهی از درس استاد جوادی آملی است که به قلم زنی زیبایی به نگارش درآمده. برای مطالعه ی گزارش به ادامه مطلب می رویم.

اشاره: سالهاست كه مسجد اعظم قم، يكساعت مانده به اذان ظهر، شاهد برگزاري جلساتي نوراني با حضور علامه متأله، آيت‌الله جوادي آملي است. صدها نفر در اين سلسله جلسات تفسيري حاضر مي‌شوند كه نتيجه اين جلسات، پس از تنظيم نهايي، تفسير شريف «تسنيم» است. تا به حال بيست و سه جلد از اين تفسير گران‌سنگ كه در نوع خود بي‌نظير است، منتشر گرديده است. ظاهراً پانزده جزء اول قرآن قرار است در پنجاه جلد و پانزده جزء بعدي آن در سي جلد منتشر شوند. آنچه در ادامه مي‌آيد گزارشي از اين جلسات شورانگيز است كه به صورت روزانه، يك ساعت مانده به اذان ظهر، در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه «س» برگزار مي‌شوند.

***

 سالن مسجد اعظم، دو سه هزار نفر را در خود جاي مي‌دهد. سالني با ستون‌هايي قطور و بزرگ كه در زمان آيت‌الله العظمي بروجردي ساخته شده و احتمالاً از همان زمان، براي دروس با تعداد شركت‌كنندگان بالا مورد استفاده قرار گرفته است. پنكه‌هاي سقفي سالن در بيشتر ايام سال روشن‌اند و از گرماي هوا مي‌كاهند! دو سه گنجشك هم لانه در ديوار مسجد كرده‌اند و حضورشان در جلسات تفسير، به زيبايي اين محفل لطيف افزوده است.

 ادبيات حضرت استاد آنگاه كه مي‌خواهند حديثي ذكر كنند يا از اساتيد و علما ياد نمايند شنيدني است. چنان ادبي در آن موج مي‌زند كه گويي، آن بزرگواران را در محضر خود حاضر مي‌بينند. تعبير ايشان براي ائمه عليهم السلام اينگونه است: «كلام نوراني وجود مبارك حضرت امير عليه آلاف التحية و الثناء است كه …» يا كه تعبير هميشگي ايشان براي علامه طباطبايي، استاد بزرگوار ايشان چنين است: «سيدنا الاستاد» و يا «مرحوم كليني رضوان‌الله عليه …»

 تسلط ايشان بر علوم مختلف اعجاب برانگيز است. آنگاه كه زمان به ادبيات عرب و صرف و نحو و بلاغت يا لغات مي‌رسد ايشان را ناقد ضمخشري مي‌يابي و آنگاه كه سخن از فلسفه و كلام و تفسير به ميان مي‌آيد ناقد فيض و علماي بزرگ هر فن! حافظه شگفت‌انگيز و تسلط بر علوم مختلف، عمقي شگرف و كمالي همه‌جانبه به اين درس بخشيده است.

تسلط ايشان به اشعار نيز جالب توجه است. اساساً كلام حضرت استاد محفوف به كلماتي موزون و ادبي است. لغات در بيان حضرت استاد، با دقت به كار مي‌روند و در جاي خود مي‌نشينند از همين رو فهم سخنراني‌هاي ايشان براي كساني كه با ادبيات فارسي و عربي بيگانه‌اند مشكل است. البته بعضاً برخي تعابير فلسفي و تخصصي نيز در كلام ايشان هست كه كار را مشكل‌تر مي‌سازد.

تلنگرهاي حضرت استاد به برخي مسائل اجتماعي رايج، تكان‌دهنده‌اند. آنگاه كه از كم‌شدن عواطف در ميان خانواده‌ها انتقاد مي‌كنند و مي‌نالند كه وقتي مهدكودك باب شد، سالمند هم به خانه سالمندان سپرده مي‌شود در حالي كه در جوامع عاطفي چنين اتفاقاتي نمي‌افتد.

حضرت استاد، تكه كلامي نيز دارند كه عبارت از تكرار يك واژه با ميان واژه «يعني» است آنگاه كه مي‌خواهند بر مساله‌اي تاكيد كنند. مثلاً وقتي مي‌خواهند بگويند كه خدا همه گناهان را مي‌بخشد مي‌گويند: «جميع گناهان را مي‌بخشد. جميع يعني جميع!»

 استاد بارها و بارها از غربت عقايد و اخلاق در حوزه‌ها ناليده‌اند! ايشان كه پنج‌شنبه‌ها بعد از نماز ظهر، در محل مؤسسه‌شان درس اخلاق مبتني بر نهج‌البلاغه دارند، تعابيري گران‌سنگ و حاوي نكات اعتقادي عميق از نهج‌البلاغه و صحيفه سجاديه را خوانده‌ و گله مي‌كنند كه كسي نيست روي اين مفاهيم كار كند و آنها را باز نمايد و اينها مغفول مانده‌اند!

تعابير حضرت استاد براي مخالفان نيز همراه با ادب و كنايه‌هايي مؤدبانه و به دور از تفرقه‌‍‌زايي و تشنج‌آفريني است. مثلاً بعد از ذكر نام معاويه اين تعبير را به كار بردند كه: «عليه من الرحمن ما يستحق» و درباره مقدسات اهل سنت و عقايد ايشان نيز در عين نقد علمي محكم، رعايت ادب و انصاف موج مي‌زند.

سبك اين كلاس چند هزار نفري همچون همه كلاس‌هاي حوزه، اين است كه افراد حق دارند اشكالات يا سؤالات خود را در ميانه بحث بپرسند كه به آنها «مستشكل» گفته مي‌شود. در اين درس نيز اين قاعده برقرار است هر چند بايد اعتراف كرد كه متاسفانه عمده سؤالات و اشكالات، كم‌عمق و نپخته‌اند و بعضاً از حد معمول خارج شده و به زياده مي‌گذارند! هر چند استاد هميشه، با سعه صدر به آنها نيز پاسخ مي‌دهند اما بعضاً اعتراض ايشان از عدم توجه به مباحثي كه چندين بار تكرار شده و باز سؤال مي‌شود، را در پي دارد.

بساط شانه‌بوسي استاد، بعد از پايان هر درس به راه است. بلافاصله بعد از آنكه استاد «والحمدلله رب العالمين» را مي‌گويد و از منبر پائين مي‌آيد، خيل عاشقان، به جلو مي‌شتابند تا همان چند قدم فاصله منبر تا درب خروجي را مغتنم شمرده و بر شانه استاد بوسه مي‌زنند و التماس دعا مي‌گويند. سيره اخلاقي استاد را در همين رفتارهاي مختصر نيز مي‌توان ديد. تشكر همه روزه ايشان از فيلمبرداري كه هر روز، ميكروفون را در مقابل ايشان تنظيم مي‌كند، برايم جالب توجه بود.

 همه نوع آدم را مي‌شود در پاي درس استاد ديد. كلاس كه تمام مي‌شود،‌ لهجه‌هاي مختلف شيرين ايراني به گوشت مي‌رسد. از يزدي و اصفهاني تا تركي و لري، همه و همه دوستان‌شان را مي‌يابند و گپ مي‌زنند. از بحرين و پاكستان و افغانستان و آفريقا و چين و اندونزي و ديگر كشورها نيز مي‌تواني طلابي را ببيني كه فرصت حضور در ايران را با حضور در درس تفسير حضرت استاد مغتنم مي‌شمارند.

كساني كه بر سر درس مي‌آيند هم متفاوت‌اند. بيشترشان طلبه‌اند و البته تعدادي پيرمرد و جوان غيرطلبه را نيز مي‌شود ديد. تعدادي هستند كه كلمه به كلمه سخنان استاد را مي‌نويسند و هيچ كلامي از آنان فوت نمي‌شود ولي عمده حاضرين، نكات اصلي را مي‌نويسند و خلاصه برداري مي‌كنند. تعداد زيادي هم البته هستند كه فقط گوش مي‌كنند! عده‌اي قرآن برمي‌دارند و عده‌اي لپ‌تاپ در مقابل‌شان باز است و نكات را مستقيما تايپ مي‌كنند. برخي هم از قرآن‌هاي گوشي‌ موبايل‌شان استفاده مي‌كنند. در ميان اين همه، طلبه‌اي كه قرآن با ترجمه چيني در دست داشت و طلبه‌اي ايراني كه همه صحبت‌هاي استاد را مي‌نوشت ولي هيچ نقطه‌اي بر واژه‌هايش نمي‌گذاشت بيشتر از بقيه برايم جلب توجه كرد!

 تذكرات اخلاقي حضرت استاد، فضايي متفاوت به اين درس بخشيده است و آن را از يك كلاس علمي خشك خارج نموده است. آنگاه كه تشرها و تذكرات بر قلبت فرو مي‌رود و خود را در غفلت مي‌يابي، دلت مي‌لرزد و انگيزه توبه مي‌يابي! استاد، به طلاب تلنگر مي‌زنند كه طلبه‌اي كه در «مدرسه قبرستان» رفت و آمد نكند، از خيلي معارف دور مي‌ماند. هم‌ايشان آنگاه كه از مرگ سخن مي‌گويند، بغض مي‌كنند و آن روز كه فرمودند «لحظه مرگ براي مؤمن، شيرين‌ترين لحظه‌هاست چرا كه ما در اين دنيا آرزو داريم چشم‌مان به كربلا بيفتد ولي در لحظه مرگ همه چهارده معصوم عليهماالسلام به ديدار مؤمن مي‌آيند» بغض‌شان تركيد و اشك‌شان جاري شد. بسيار هم اتفاق مي‌افتد كه تذكرات استاد دلها را مي‌لرزاند و نشانه‌اش هم شانه‌هايي‌اند كه تكان مي‌خورند و بغض‌هايي‌اند كه تركيده‌اند و صداي‌شان از گوشه و كنار مسجد به گوش مي‌رسد.

خيلي‌ها در اين جلسه حاضر مي‌شوند كه خود، در حوزه و دانشگاه، استادند و درس و بحث مفصلي دارند. استادهاي زيادي را مي‌تواني در اين درس ببيني كه اينجا زانوي ادب شاگردي زده‌اند و بر سر خان معارف قرآني اين حكيم متأله، تماماً گوش شده‌اند.

از حواشي جالب جلسه هم يكي از اساتيد است كه همواره اطرافش شلوغ است و رمز اين شلوغي نيز، استخاره‌هاي مجرب ايشان است. استخاره‌هايي كه معمولاً همراه با توضيحاتي دقيق از موضوع مورد سؤال مي‌باشند.

حاج آقا صلواتي اين محفل هم پيرمردي روحاني است با لهجه غليظ اصفهاني كه همواره از زمان ورود استاد به مسجد اعظم، تا آغاز درس، چهار صلوات از مردم مي‌گيرد! گاهي هم صلوات‌هايش را به روز مي‌كند و در ميانه‌شان سقوط آل خليفه و آل‌سعود را نيز ذكر مي‌كند. اولين صلوات ايشان هم معمولا اين جمله است: «سلامتي علماي رباني هم صلوات بفرستيد»

اگر نبود اين محفل نوراني، به جرأت مي‌توانستي بگويي كه قرآن در ميان حوزه‌هاي علميه مهجور و غريب است و حال، اين كلاس يكي دو هزار نفري، گوشه‌اي از خلأ توجه ويژه به معارف حقيقي قرآن را پر نموده است.

 اين درس تفسير، نه يك درس معمولي، كه كلاسي از عقايد و اخلاق و فقه و كلام است و آنكه به طور منظم در آن شركت كند مجموعه مفصلي از نكات اعتقادي و آموزه‌هاي اخلاقي را نيز در‌مي‌يابد چرا كه حضرت استاد، به بهانه مباحث تفسيري، بسياري از مباحث مهم اعتقادي و كلامي را نيز مطرح مي‌نمايند.

قبل و بعد از جلسه، معمولاً با صحنه نماز مستحبي خواندن تعداد زيادي از حضار همراه است. چه از پيرمردهايي كه سالهاست عادت دارند در مسجد اعظم نماز بخوانند چه از طلاب و روحانيوني كه فرصت را مغتنم مي‌شمرند و مشغول نماز مستحبي يا قرائت قرآن مي‌شوند.

 در مناسبت‌ها نيز معمولاً تعريضي در ميانه درس به آن مناسبت زده مي‌شود. مثلاً آنگاه كه سخن به نحوه مقابله با دشمن خارجي و جمله «ردوا الحجر حيث جاء» رسيد فرمودند ملتي كه ستم‌پذير است حقير است. دفاع مقدس ما نشانه عزت ملت ما بود. اين جملات در ميانه هفته دفاع بيان شد. صحبت‌هاي سياسي اجتماعي متناسب با وقايع روز يا مسائل و مشكلات مردم، از جمله امور رايجي است كه در كلام حضرت استاد مي‌توان مشاهده نمود.

تسلط استاد بر ريشه لغات و نحوه تكون واژه‌ها در عربي و فارسي نيز جالب توجه است و معمولاً رمزگشاي نكاتي مهم مي‌باشد. مثل اينها: آنچه به انسان بچسبانند و مبهوت شود «بهتان» است. آنچه نزد عقل و نقل، به رسميت شناخته نشده باشد، «منكر» و «نكره» است نه آنچه اساساً ناشناخته باشد.

صوت اين درس تفسير معمولا با چند روز فاصله در سايت مؤسسه اسراء درج مي‌شود و بعد هم از راديو معارف پخش مي‌شوند. افرادي را در شهرستان‌ها مي‌شناسم كه گويي خود را شاگرد اين كلاس مي‌دانند و همواره اين دروس را از راديو معارف پيگيري مي‌كنند. اين دروس از شبكه قرآن سيما نيز پخش مي‌شوند. همين مباحث بعد از جمع‌بندي و مشاهده خود حضرت استاد، در قالب كتاب شريف تفسير «تسنيم» منتشر مي‌شوند.

چه بسيارند زواري كه نمي‌دانند چنين درسي در حرم برپاست و آنگاه كه حضرت استاد را در حال ارائه تفسير مي‌بينند، به داخل مسجد مي‌آيند و با شوق و ذوق از همان حضور كوتاه، بهره مي‌برند. بعضا مي‌بيني كه چند نوجوان وارد جلسه مي‌شوند و خود را در گوشه‌اي جاي مي‌دهند تا حضرت استاد را ببينند و چند كلامي از ايشان بشنوند.

 روش تفسيري استاد بدين گونه است كه در ابتدا، آياتي كه در حال تفسير آنها هستند را قرائت مي‌كنند كه معمولا پنج الي ده آيه است. مروري از نكات كلي پيرامون مكي يا مدني بودن سوره و موضوعات كلان مطرح شده در سوره، در مرحله بعد انجام مي‌شود و بعد هم به روش تفسير قرآن به قرآن، آيات مورد نظر را از واژه تا مفهوم بررسي مي كنند و با آيات ديگر قرآن تطبيق مي‌نمايند. ذكر نكات حاشيه‌اي و مباحث كلامي و اخلاقي مرتبط نيز معمولاً در ميانه همين بحث‌ها صورت مي‌گيرند. حضرت استاد معمولاً يكي دو كتاب كه نياز به ارجاع به آنها در بحث وجود داشته نيز همراه‌شان هست كه مؤدبانه، در دست راست‌شان مي‌گيرند و مي‌خوانند. همه آنها بعلاوه قرآني كه در دست‌شان هست نيز با كاغذهايي علامت‌گذاري شده‌اند كه نشانگر چندين ساعت وقتي است كه ايشان براي حضور در هر جلسه مي‌گذارند.

استفاده از تعابير امروزين و استعمال واژه‌هاي جديد توسط حضرت استاد، جالب توجه است و نشانگر به‌روز بودن و آگاهي ايشان از مسائل و تحولات جديد و موضوعات نوپديد مي‌باشد. آنگاه كه نظرات كپرنيك در فيزيك را تحليل مي‌كنند و از روابط زمين و آسمان و وضعيت ستارگان سخن مي‌گويند مي‌يابي كه با فردي براستي جامع‌الاطراف و علامه روبرو هستي!

علقه عاطفي ميان حاضران و حضرت استاد را وقتي استاد به سرفه مي‌افتند خوب مي‌شود ديد. گويي همه ايشان را پدر خويش مي‌بينند و نگران سلامتي ايشان‌اند. زير لب‌ها زمزمه «يرحمك الله» است و آنگاه كه سرفه‌ها به پنجم و ششم مي‌رسد، تقريباً همه را ذاكر اين جمله مي‌بيني! چنان به ديدن همه روزه استاد و اين جلسات پر از در و گوهر وابسته مي‌شوي كه مي‌گويي كاش رمضان و تابستان كه در آنها كلاس تفسير تعطيل است، فراقي ميان تو و اين محفل نمي‌انداختند.

با تشکر از علیرضا کمیلی